Europa

Magallaes-Elkano espedizioko kideek zapaldu zuten lehena eta azkena. Eta Elkano Getariakoa zenez, Euskal Herrikoa, garai hartan inguru honetako jendeak janzten zituen arropak erreproduzitu nahi izan dira.

Erreprodukzio hori egiteko, XVI. mendeko arropen irudiak bilatu ditugu, koadroak, eta Juan de Alcegaren liburuari buruzko informazioa ere kontsultatu dugu, historian argitaratutako lehen joskintza-tratatua, 1580koa, eta, beraz, munduari lehen bira eman zitzaion garaitik gertukoa.

Euskal Herriak protagonismoa izan zuen Espainiako ehun-aberastasunaren hedapenean. XVI. mendean zehar Europako erresuma boteretsuena izan zen Espainia, Ameriketatik zetozen aberastasunak zirela eta. XVI. mendetik aurrera, emakumeen modari dagokionez, erabat zabaldu zen egitura zurrunak zituzten vasquiña izeneko soinekoen erabilera, euskaldunek ehizatutako baleen bizarrak oinarritzat hartuta egiten zirenak (euskaldunak baleak harrapatzen zituzten bakarrak izan ziren XVII. mendearen hasierara arte).

Euskal Herriak zuzenean parte hartzen zuen oihalen merkataritzaren nazioarteko sarean, euskal portuen bidez egiten baitzen penintsularen, Flandesen, Ingalaterraren edo Frantziaren arteko produktuen trafikoa. Hala ere, lihoa egitea zen Gipuzkoako eta Bizkaiko ehungintza-industria nagusia, eta emakumeen esku zegoen. Lihoa egitea zen, hain zuzen ere, gizarteko maila apaletako kideen diru-iturri nagusietako bat. Beraz, lihoz eginak dira erreproduzitu nahi izan ditugun garai hartako jantziak. euskal lurraldean artilea eta lihoa lantzen ziren batez ere, eta kotoizko nahiz zetazko arropa inportatu egiten zen. Lihoa familian lantzen zen, gune hezeetan eta itsasotik hurbil. Lortutako ekoizpena familiaren arropa zuria egiteko erabiltzen zuten (izarak, mahai-zapiak, barruko arropa…), baina inportazioaren bidez eskuratzen zen ehun-horniduraren zati handi bat.

Koloreei dagokienez, nabarmendu behar da, mundu osoan bezalaxe, koloreak, tinduak, markatzen zuela oihalen prezioaren zati handi bat, batez ere luxuzkoena. Purpura, urdina eta gorria ziren kolore garestienak. Haietan lehena zen garestiena, eta erregeen eta maila handieneko elizgizonen jantziak tindatzeko erabiltzen zen. Urdina, zeina jantzi batzuetan ikus dezakegun, merkatu egin zen portugesak, eta geroago holandarrak, zuzenean Europara inportatzen hasi zirenean, bai eta kolore hori sortzen zuen landarea Amerikako kolonia espainiarretan landatzen eta Europara modu masiboan bidaltzen hasi zelako ere. Europa irudikatzen duten jantzietarako koloreak aukeratzean, kontuan hartu da, normalean, norberaren lurraldean ikusten ziren koloreak erabiltzen zirela. Hori dela eta, ondorioztatu dugu kolore urdinak eta lur-koloreak nabarmenduko zirela Getarian, berdea ez baitzen ohiko kolorea.

euskadilehorreratzea_2022-288 (1)
weiditz_trachtenbuch_129-130 (1)elkanoren-lehorreratzea111 (2)

Buruko «koniformeak»

XII. mendetik XV. mendearen amaierara arte, euskal emakume aberatsak ez ziren eguzkitan jartzen ez bazeramaten hari, liho edo kotoizko buruko bat. Goizero josi eta ematen zitzaion forma.

Osagarri horren formak zuzeneko lotura zuen bere eskualdearen orografiarekin: Gordexolakoa laua zen, bertako lurrak bezala; Artziniegakoa izurtua zen, bertako muinoak bezala; Donostiakoa, berriz, mendi ebakiaren itxuran goratzen zen, Igeldo mendiko bihurguneak gogora ekarri nahi balitu bezala.

Era askotako burukoak zeuden: batzuk eguneroko elementuetan inspiratuak; beste batzuk erlijioaren eraginpekoak, eta zirraragarrienak adar formakoak.

Kolorearen eta eramateko moduaren arabera, egoera zibila ere adierazten zuten. Emakumea ezkondua baldin bazen, oihalek lepoa eta garondoa estaltzen zituzten, eta, ezkontzeko adinean bazegoen, agerian geratzen ziren atal horiek. Alargunei adar bat egiten zitzaien, eta, berriro ezkontzen baziren, bi. Neska gazteek ez zuten eraman beharrik, baina kaskamotz uzten zituzten, alboetan bi ile-sortarekin, apaingarri gisa. Garai hartan, ia probokaziotzat hartzen zen ilea agerian eramatea.

Burukoan erabilitako oihal kantitatearen arabera, gizarte maila ere jakin zitekeen: zenbat eta oihal gehiago, orduan eta estatus handiagoa, erosteko ahalmena erakusten zuen elementu garestia baitzen. Zumezko edo alanbrezko armazoi batek eusten zion, eta bertan kiribiltzen eta korapilatzen zen oihala. Neurriei dagokienez, 31 kanatik gorakoak izaten ziren fina bazen edo 6 kanatik gorakoak lodia bazen (Gaztelako kanak 835,9 milimetro ditu).